بهداشت روان در بارداری

متاسفانه امروزه در مراقبت های دوران بارداری تنها به سلامت جسم مادر باردار، سلامت جسم جنین، سلامت جسم نوزاد و سلامت جسم خانم زایمان کرده اهمیت داده می شود و از اهمیت سلامت روان مادر، جنین و نوزاد غافل شده ایم.
سلامت روان مادر باردارتاثیر مستقیم بر سلامت جسم و روان جنین، نوزاد و کودک تا سالهای
طولانی، سلامت روان و جسم مادر و رضایت زناشویی دارد.

بارداری در عین حال که تجربه مهم ومنحصربه فردی در زندگی است، استرس زا و اضطراب آور است به طوری که اریکسون می گوید: دوران بارداری، دوران بحران عاطفی است که اگر به درستی مدیریت و کنترل نشود به بحرانی طولانی مدت تبدیل می شود که بر کل زندگی زن، شوهر و فرزند تاثیرگذار است.

تغییرات خلق در دوران بارداری

همانطور که شاهد تغییرات جسمی در دوران بارداری هستیم، تغییرات فاحشی در روان خانم باردار اتفاق می افتد.
علت تغییرات روان در بارداری، تغییر در هورمن ها و متعاقب آن تغییر در واسطه های شیمیایی مغز( نوروترانسمیترها) می باشد.
هر چند که تمام تغییرات ذیل در تمام خانم های باردار اتفاق نمی افتد ولی معمولا خانم ها تعدادی از آن ها را تجربه می کنند.
خصوصا در سه ماهه اول گاهی از دست دادن علاقه به شوهر، فرزندان و خانواده وجود دارد.
گاهی به خصوص در سه ماهه دوم دلبستگی به تنهایی احساس می شود. گاهی گریه و گاهی خنده ی بی دلیل حتی با مشاهده یک پیام بازرگانی که کمی بار عاطفی دارد.
پرخاشگری، فراز و فرود عاطفی( خلق بالا و پایین)، خواب زیاد، خستگی، گیجی، فراموشکاری، حواس پرتی، حافظه مختل، تمرکز پایین، ترس و نگرانی، استرس، کمی اضطراب و کمی غمگینی از نشانه های تغییرات روان در بارداری می باشند.

افسردگی و اضطراب در بارداری

علایم زیر می تواند نشانه های افسردگی و اضطراب در بارداری باشد:
احساس لذت نبردن از زندگی، غمگینی و خلق پایین، ترس، سردرد، تعریق، سرگیجه،

احساس ناخوشایند و مبهم، طپش قلب، تنگی نفس، خشکی دهان، گرما و سرما، اجتناب و فرار از موقیت ها، تحریک پذیری زیاد، آشفتگی خواب، خستگی زیاد، خلق افسرده و گوشه گیری، افزایش یا کاهش وزن غیر قابل توجیه، احساس بی ارزشی، کاهش شدید قدرت تمرکز و تفکر، نا امیدی و احساس درماندگی، گریه، نگرانی و اضطراب مفرط، اشتهای کم یا زیاد غیر قابل توجیه، دلشوره شدید، بی قراری و عصبانیت، زودرنجی و افکار خودکشی.
لازم به ذکر است که برخی از این علایم به طور طبیعی در بارداری مشاهده می شود و مربوط به تغییرات طبیعی جسم و روان در بارداری می باشد.
اما اگرعلایم فوق شدید باشد، فرد را آزار دهد، در اکثر ساعات روز و در اکثر روزهای هفته تداوم داشته باشد. بطوری که در روابط خانوادگی، زناشویی، اجتماعی و شغلی فرد اختلال ایجاد کرده باشد، حتما باید برای درمان به روانشناس مراجعه شود زیرا احتمال اختلال افسردگی و اضطراب وجود دارد.

چه عواملی در ایجاد احساس افسردگی و اضطراب در بارداری نقش دارند

قوی ترین عامل در ایجاد افسردگی و اضطراب در دوران بارداری، پس از عوامل هورمنی و واسطه های شیمیایی مغز، روابط زناشویی ضعیف، نداشتن ثبات و دلبستگی، فقدان امنیت و حمایت عاطفی می باشد. از عوامل دیگر می توان به موارد زیر اشاره کرد:
زنان شکم اول، تغییر نقش از زن بودن به مادر بودن، عوامل محیطی و رویدادهای غیرمنتظره، شاغل بودن، بارداری ناخواسته یا بدون برنامه، تغییرات در ظاهر زن، پروسه بارداری و زایمان، کمی دانش و آگاهی و مهارت، توارث، سابقه ابتلا، سن، تحصیلات، وضع اقتصادی و بیماری ها و مشکلات بارداری.

تاثیر اضطراب و افسردگی بر بارداری، جنین، نوزاد و کودک

اضطراب زیاد باعث افزایش فعالیت سیستم عصبی خودکار و در نتیجه افزایش انقباض عضلات از جمله عضلات رحم می شود که در نهایت انقباض شریان های رحمی منجر به اختلال در خونرسانی به جنین می شود. این فرایند اگر در سه ماهه اول اتفاق بیفتد باعث سقط می شود و در سه ماهه سوم انقباض عضلات رحم منجر به باز شدن دهانه رحم و در نهایت زایمان زودرس خواهد شد.
اضطراب در سه ماهه دوم بارداری می تواند به پره اکلمپسی( مسمومیت حاملگی) یا هایپرتنشن(افزایش فشار خون) بینجامد.
اضطراب در حین زایمان می تواند باعث عدم پیشرفت زایمان و طولانی شدن آن شود.
اگر در دوران بارداری اضطراب و افسردگی وجود داشته باشد شاهد عوارضی درنوزاد خواهیم بود که می توان به کوتاهی قد، وزن کم زمان تولد، کاهش دور سر، آپگار پایین، تعاملات ضعیف مادر و نوزاد، گریه های طولانی( نوزاد بدقلق)، دردهای کولیکی، تحریک پذیری و بی قراری، لب شکری و کام شکری، کاهش خواب نوزادی و عکس العمل های غیرطبیعی به صداهای معمولی و استاندارد اشاره کرد.
در کودکی، احتمال اختلالات روانی، مشکلات عاطفی، بیش فعالی و عدم توجه، اختلال رشد شناختی( اختلال در حافظه، زبان و استدلال)، خوانش پریشی( اشکال در خواندن و نوشتن)، دیر حرف زدن، کاهش حافظه، کاهش قابلیت یادگیری، ترس بیشتر در برخورد با وقایع زندگی، بهره هوشی تا هشت نمره پایین تر، اندازه مغز کوچکتر، تنگی نفس و آسم بیشتر خواهد بود. و در بزرگسالی نیز بیشتر شاهد بیماری عروق کرونر، اختلالات غدد درون ریز، اختلال متابولیسم قند و چربی، واکنش غیرمنطقی به وقایع استرس آور زندگی را خواهیم بود.

در نهایت به خانم های باردار توصیه می کنیم که تغییرات خلقی و روانی در دوران بارداری را جدی بگیرند و طبیعی تلقی نکنند و با مشاهده علایم، به روانشناس مراجعه کنند.

  • گاهی که خُلق مامان، تنگ می شود
  • نویسندهسهیلا حسینیان کارشناس ارشد مامایی دانشجوی دکتری روان شناسی مدیر موسسه ی مادرامروز